3-1- موقعیت جغرافیایی محدوده تحقیق29
3-2- راههای دسترسی به حوضه32
3-3- موقعیت رودخانه های مهم حوضه رودخانه پسیخان33
3-4- داده های تحقیق36
3-4-1- بررسی آمار و اطلاعات هواشناسی37
3-4-2- بررسی آمار و اطلاعات هیدرولوژی37
3-4-3- بازسازی و تکمیل نواقص آماری37
3-4- 4- بررسی داده‏های بارش39
3-4- 4-1- بررسی بارش منطقه‏ای در حوضه رودخانه پسیخان40
3-4- 4-1-1 – انتخاب پایه زمانی مشترک یا دوره شاخص آماری40
3-4- 4-1-2 – بازسازی داده‏های کمبود41
3-5- روش تحقیق41
3-6- روش گردآوری اطلاعات43
3-7- ابزارگردآوری اطلاعات43
3-8- روش تجزیه و تحلیل اطلاعات43
3-9- ضرورت تحقیق43
3-10- روش انجام کار47
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده ها و یافته های تحقیق50
4-1- مقدمه51
4-2- فیزیوگرافی حوضه رودخانه پسیخان52
4-2-1- شکل حوزه 52
4-2-1-1- روش هورتن 52
4-2-1-2- روش گراولیوس 52
4-2-1-3- روش میلر 52
4-2-1-4- روش شیوم 53
4-2-1-5- روش مستطیل معادل 53
4-2-2- پستی و بلندی حوضه 54
4-2-3- پروفیل طولی و شیب رودخانه54
4-2-3-1- شیب ناخالص57
4-2-3-2- شیب متوسط وزنی 57
4-2-3-3- شیب خالص 57
4-2-4- شیب 58
4-2-4-1- نقشه شیب حوزه58
4-2-4-2- جدول و هیستو گرام توزیع شیب نسبت به سطح59
4-2-5- محاسبه شیب متوسط 59
4-2-5-1- شیب متوسط وزنی59
4-2-5-2- شیب میانه 60
4-2-5-3- نمای شیب 60
4-2-6- بررسی شیب اراضی اطراف رودخانه 60
4-2-6-1- رودخانه سیا مزگی 60
4-2-6-2- رودخانه چوبر 60
4-2-6-3- رودخانه پسیخان61
4-3- اقلیم(آب و هوای) حوضه رودخانه پسیخان66
4-3- 1- خصوصیات اقلیمی حوضه 66
4-3- 2- ویژگیهای اقلیمی و عوامل مؤثر بر آب و هوای حوضه67
4-3- 4- محاسبه مقدار بارش حوضه 68
4-3- 4- تغییرپذیری بارندگی حوضه71
4-3- 5- تعداد روزهای بارانی72
4-3- 6- توزیع بارندگی ماهانه و فصلی73
4-3- 7- حد اکثر بارندگی 24 ساعته حوضه75
4-3- 8- حداکثر بارش محتمل76
4-4- ویژگی های دمایی حوضه 77
4-4 – 1 – رژیم حرارتی80
4-4 – 2 – روند تغییرات میانگین ماهانه دما81
4 – 4 – 3 بررسی میانگین دمای ماهانه حداقل و حداکثر مطلق83
4-4 – 4 تغییرات روزانه و فصلی دما83
4- 4 – 5 – رژیم فصلی دما در حوضه84
4-4 – 6 تعداد روزهای یخبندان84
4-4 – 7 تعیین خط برف ماهانه با استفاده از گرادیان دما87
4- 5 – رطوبت نسبی87
4-6 – تبخیر89
4-6 – 1 بررسی تغییرات میزان تبخیر از طشت با ارتفاع در حوضه90
4- 7- تبخیر و تعرق91
4-7 – 1 تبخیر و تعرق پتانسیل91
4-7 – 1 – 1 تبخیر و تعرق پتانسیل به روش ترنت وایت92
4-7 – 2 تبخیر و تعرق واقعی 96
4-7 – 2 – 1 تبخیر و تعرق واقعی به روش تورک96
4-8- وضعیت خاک حوضه97
4-8-1- مشخصات کلّی خاکهای حوضه98
4-8-1-1- شاخه (رودخانه) چوبر100
4-8-1-1- شاخه ( رودخانه ) چنار رودخان101
4-8-2- مشخصات خاک رودخانه پسیخان102
4-8-3- رژیم های رطوبتی و حرارتی خاکها103
4-8-3-1-1 رژیم یودیک103
4-8-3-1-2 رژیم زریک104
4-8-3-2- رژیم حرارتی خاک104
4-8-3-2-1 رژیم حرارتی ترمیک105
4-8-3-2-2 رژیم حرارتی مزیک105
4-8-4- خاکهای حوضه رودخانه پسیخان از لحاظ ارتفاعی105
4-8-4- 1 خاکهای جلگه ای105
4-8-4- 2 خاکهای کوهپایه ای106
4-8-4- 3 خاکهای کوهستانی 106
4 ـ 9- منابع اراضی107
4 ـ 9-1-گروههای هیدرولیکی خاکها108
4-10- هیدرولوژی حوضه109
4-10-1- تحلیل منطقه ای آبدهی ماهانه و سالانه حوضه پسیخان 110
4-10-2- تجزیه و تحلیل آمار روزانه جریان 110
4-10-2-1- محاسبه متوسط دبی ماهانه و سالانه 110
4-10-2-2- محاسبه دبی های حداکثر وحداقل 113
4-10-2-3- برآورد دبی حداکثر لحظه ای برای واحدهای هیدورلوژیک حوزه آبخیز پسیخان115
4-10- 2-3-1- برآورد دبی حداکثر لحظه ای برای واحده های هیدو لوژیک به روش کریگر115
4-10- 2-3-2- بر آورد دبی حداکثر لحظه ای با استفاده از رابطه منطقه ای116
4-10-2-4- بررسی دوره های کم آبی و پر آبی 117
4-10-2-4-1- دبی مشخصه حداکثر117
4-10-2-4-2- دبی مشخصه متوسط یا 6 ماهه117
4-10-2-4-3- دبی مشخصه یک ماهه، سه ماهه و نه ماهه 117
4-10-2-4-4- دبی مشخصه کم آبی118
4-10- 5- تعیین رژیم آبی رودخانه پسیخان118
4-11- زمین شناسی حوضه118
4-11-1- زمین شناسی سطحی حوضه پسیخان119
4- 11-1-1- سازند زمان پرکامبرین120
4-11-1-1-1- واحد Mtg120
4-11-1-1-2- واحد Mt120
4-11-1-2- سازند دوران اول(دیرینه زیستی یا پالئوزوئیک)120
4-11-1-2-1- زیر واحد P 120
4-11-1-2-2- زیر واحد PV 121
4-11-1-3- سازند دوران دوم ( میان زیستی یا مزوزوئیک)121
4-11-1-3-1- واحد TJS 121
4-11-1-3-2- زیرواحد jsh 121
4-11-1-4-1- واحد Q1da ( نهشته های کوهپایه ای و آبرفتی پلئیستوسین)121
4-11-1-4- سازند دوران چهارم (کواترنر یا عهد حاضر)121
4-11-1-3-3- واحد K1L 121
4-11-1-4-2- واحد Qal ( نهشته های آبرفتی و دشت سیلابی)122
4-12- فرسایش تشکیلات سطحی در حوضه آبریز پسیخان125
4-12-1- آب و هوا125
4-12-2- مورفولوژی 126
4-12-3- چینه شناسی 126
4-12-4- پوشش گیاهی 126
4-13- کاربری اراضی حوضه127
4-14- فرسایش در حوضه 128
4-15- پوشش گیاهی حوضه 129
4-15-1- اشکوب بندی پوشش گیاهی ( درختان ) به تناسب ارتفاع129
4-15-1-1- ارتفاع کمتر از 500 متر با جنگل نیمه متراکم129
4-15-1-2- ارتفاع 500 تا 1500 متر با جنگل متراکم130
4-15-2- نقش پوشش گیاهی در فرسایش خاک130
4-16- مسائل اقتصادی- اجتماعی حوضه131
4-16-1- نحوه کشاورزی اهالی رودخانه پسیخان132
4-16-2- آبادی های دارای سکنه 132
4-16-3- تعداد جمعیت، خانوار و بعد خانوار 132
4-17- مدیریت یکپارچه و توسعه پایدار حوضه137
4-18- مصادیق و جنبه های تخریب و تهدیدات پیش روی منابع حوضه ی آبخیز پسیخان139
فصل پنجم: بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات142
5-1- بحث ونتیجه گیری143
5-2- پاسخ به فرضیات تحقیق156
5-2-1- فرضیه اول156
5-2-2- فرضیه دوم156
5-3- پیشنهادات157
منابع و ماخذ161
پیوست168
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول 2-1- عملکرد حوضه های رودخانه ای16
جدول 3-1- موقعیت جغرافیایی زیرحوضه ها و رودخانه های آن30
جدول 3-2- مشخصات ایستگاههای هواشناسی حوضه مطالعاتی و اطراف آن38
جدول 3-3 – مشخصات ایستگاههای هیدرومتری حوضه مطالعاتی و اطراف آن39
جدول 4-1- ضرایب شکل زیر حوزه ها و حوزه اصلی51
جدول 4-2- شیب های رودخانه ها و آبراهه های اصلی در حوزه پسیخان و زیر حوزه ها56
جدول 4-3- کلاس شیب حوزه پسیخان57
جدول 4-4- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه سیاهمزگی60
جدول 4-5- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه چناران60
جدول 4-6- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه لاسک61
جدول 4-7- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه چماچاه61
جدول 4-8- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه مژده62
جدول 4-9- توزیع شیب نسبت به سطح زیر حوزه پسیخان62
جدول 4-10- شیب متوسط وزنی ،شیب میانه و نمای شیب در حوزه زیر حوزه ها63
جدول 4-11- مشخصات ایستگاههای محدوده مورد مطالعه73
جدول 4-12- مقدار بارش حوضه رودخانه پسیخان78
جدول 4-13- تغییرات میانگین بارندگی سالانه ایستگاههای اطراف حوضه79
جدول4-14- تعداد روزهای بارانی برحسب ماههای سال80
جدول 4-15- تعداد روزهای بارانی بر حسب فصلهای سال80
جدول 4-16- مقادیر بارندگی ماهانه و سالانه در حوضه پسیخان82
جدول 4-17- توزیع فصلی و درصدهای مربوط به بارندگی حوضه آبخیز پسیخان83
جدول 4-18- نتایج تحلیل بارندگی 24 ساعته و احتمال وقوع بارندگی حوضه84
جدول 4-19- متوسط درجه حرارت ماهانه ایستگاههای اطراف حوضه برحسب سانتیگراد87
جدول 4-20- معادلات و روابط بین درجه حرارت و ارتفاع در حوضه پسیخان88
جدول 4-21- توزیع درجه حرارت متوسط ماهانه و سالانه بر حسب سانتیگراد در حوضه پسیخان89
جدول 4-22- داده‏های درجه حرارت حوضه پسیخان89
جدول 4-23- تغییرات ماهانه درجه حرارت حوضه پسیخان90
جدول 7-24- رژیم فصلی و درصد فصل درجه حرارت حوضه پسیخان93
جدول 4-25- تعداد روزهای یخبندان بر حسب ماههای سال94
جدول 4-26- ارتفاع ماهانه خط برف براساس گرادیان ماهانه دما96
جدول4-27- میانگین رطوبت نسبی ایستگاههای معرف برحسب درصد97
جدول 7-28- میانگین تبخیر از طشتک در ایستگاههای معرف98
جدول 4-29- برآورد تبخیر و تعرق نقاط ارتفاعی سالانه حوضه به میلی متر99
جدول 4-31- مقادیر تبخیر و تعرق ماهانه حوضه آبریز پسیخان به روش ترنت وایت103
جدول 4-32- محدوده های اقلیمی دمارتن107
جدول 4 ـ 33 – مشخصات تیپهای اصلی اراضی و واحدهای اراضی حوضه آبریز پسیخان119
جدول 4-34- مشخصات فیزیکی حوضه رودخانه پسیخان وزیرحوضه ها122
جدول (-35- رابطه آبدهی با مساحت در حوضه آبخیز پسیخان123
جدول 4-36- آبدهی متوسط روزانه ، ماهانه و سالانه رودخانه پسیخان124
جدول 4-37- آبدهی متوسط حداقل ماهانه رودخانه پسیخان126
جدول 4-38- مقادیر دبی حداکثر و حداکثر لحظه ای ایستگاه نوخاله126
جدول شماره4-39- دبی حداکثر لحظه ای برآورد شده برای 14 واحد هیدرولوژیک حوزه پسیخان128
جدول 4-40- برآورد دبی با دوره برگشت های مختلف با استفاده از فرمول منطقه ای حوزه تالاب129
جدول 4-41- مقادیر دبی های مشخصه ایستگاه نوخاله رودخانه پسیخان130
جدول 4-42- تشکیلات زمین شناسی حوضه‌ آبریز پسیخان135
جدول4-43- وضعیت‏مقاومت مکانیکی، فرسایش پذیری و پتانسیل لغزش و ریزش‏تشکیلات‏سطحی‏حوضه‏پسیخان139
جدول 4-44- وضعیت حوضه آبخیز پسیخان از نظر پوشش گیاهی141
جدول 4-45- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1385)147
فهرست نمودارها/ اشکال
عنوانصفحه
شکل 2-1- طبقه بندی آبراهه ها به روش هورتن (الف) و استرالر (ب ( 27)20
شکل3-1- موقعیت حوضه رودخانه پسیخان در استان گیلان29
شکل3-2- نقشه پایه حوضه رودخانه پسیخان31
شکل3-3- نقشه موقعیت رودخانه های حوضه رودخانه پسیخان35
شکل 3-4- نقشه موقعیت ایستگاههای حوضه رودخانه پسیخان42
شکل4-1- موقعیت حوضه رودخانه پسیخان در استان گیلان42
شکل 4-2- نقشه هیپسومتریک حوضه رودخانه پسیخان52
شکل 4-3- نقشه شیب حوضه رودخانه پسیخان64
شکل 4-4- نقشه جهت شیب حوضه رودخانه پسیخان65
شکل 4-5- تعداد روزهای بارانی بر حسب ماههای سال81
شکل 4 – 6 – تعداد روزهای بارانی بر حسب فصلهای سال81
شکل4-7- بارندگی ماهانه حوضه پسیخان82
شکل4-8- توزیع فصلی بارندگی حوضه پسیخان83
شکل 4-9- گرادیان حرارتی حوضه آبریز پسیخان88
شکل 4-10- رژیم حرارتی حوضه آبریز پسیخان90
شکل 4 -11- تغییرات ماهانه درجه حرارت حوضه پسیخان91
شکل4-12- ضریب تغییرات ماهانه دما C.V. و انحراف از معیار S.D حوضه پسیخان91
شکل 4-13- درصد فصلی درجه حرارت حوضه پسیخان94
شکل4-14- تعداد روزهای یخبندان حوضه بر حسب ماههای سال95
شکل 4-15- مقایسه دما و تبخیرو تعرق پتانسیل در روش ترنت وایت104
شکل4-16- مقایسه تبخیر از طشت وترنت وایت در حوضه پسیخان104
شکل 4-17- اقلیم نمای آمبرژه108
شکل 4 – 18- نقشه تکتونیک ایران و موقعیت منطقه تحقیق در آن131
شکل4-19- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1390)149
شکل4-20- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1390)149
شکل4-21- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1390)150
شکل4-22- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1390)150
شکل4-23- توزیع جمعیت در روستاهای حوضه آبخیز پسیخان (1390)151
شکل4-24- نقشه پراکندگی آبادیهای حوضه رودخانه پسیخان151
شکل 5-1- پروسه طراحی مدیریت یکپارچه و هماهنگ حوضه های رودخانه ای157
چکیده
تأثیرات متقابل ناشی از منابع مختلف و اجزای زنده و غیرزنده ی موجود در یک حوضه ی آبخیز، ضرورت پیاده سازی مدل مدیریت سیستمی و یکپارچه را در حوضه های آبخیز با هدف بهره وری بهینه از منابع و هماهنگی و حرکت در راستای توسعه ی پایدار ایجاب کرده است.
محدوده مورد مطالعه در این تحقیق حوضه رودخانه پسیخان در استان گیلان از زیر حوضه های تالاب انزلی است. داده های مورد استفاده در این تحقیق داده های اقلیمی، هیدرولوژی و جغرافیایی حوضه است. فعالیتهای صورت گرفته از سوی نهادهای مرتبط در حوضه که از سازمان ها و نهادهای مرتبط بدست آمده نشان می دهد که در این حوضه ها عوامل بسیاری بر یکدیگر تأثیر می گذارند، که شناخت این عوامل و ارتباط بین آنها بصورت نگرش جامع و سیستمی می تواند از عوامل تخریب کاسته و روند اصلاحی حوضه را تسریع نماید. با بررسی وضعیت طبیعی و منابع آب و خاک حوضه ی پسیخان، چالش های پیش روی توسعه در این حوضه بررسی شده و به برخی از راهکارهای مدیریتی در غالب مدیریت یکپارچه و حوضه ای منابع طبیعی و انسانی به خصوص الزامات اساسی مربوط به هماهنگی مدیریت در واحدهای سیاسی – اداری استانی تابعه اشاره شده است.روش تحلیل داده های نتایج حاصل از تحقیقات نشان می دهد که برای کاهش سیلاب در حوضه پسیخان می توان سیلاب های بالادست این حوضه را کنترل نمود، که در این راستا باید نقاطی را برای مدیریت سیلاب های بالادست مکان گزینی کرد که با مطالعات میدانی موقعیت آنها نسبت به مسیل های فعلی به دست می آید. مدیریت سیلاب در حوضه بدون توجه به عناصر هیدروژئومورفولوژیکی امکان پذیر نمی باشد و با به کارگیری مدل یکپارچه سیلاب امکان حضور تمام شاخص ها در واحدبندی مدیریتی عملی می باشد. لذا در این تحقیق تلاش براین است با استفاده از نتایج مطالعات معتبر ملی و بین‌المللی و به موازات آن، نتایج مشاهدات و تحقیقات میدانی و مطالعات علمی دراز مدت ، همچنین با شناخت عوامل و ویژگی های محیطی به تحلیل علل و چگونگی ناپایداری محیطهای رودخانه ای پرداخته و راهبردهایی ارایه شد که کاربر آنها می تواند توسعه و مدیریت حوضه ها را به سوی پایداری سوق داده ودر نهایت برقراری توسعه پایدار منابع موجود، به منظور تأمین نیازهای ساکنین حوضه را تامین نماید.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

واژگان کلیدی: حوضه آبخیزپسیخان، حوضه رودخانه ای، مدیریت یکپارچه و جامع، توسعه پایدار
مقدمه
توسعه ی پایدار در گرو مراقبت از زمین است و بشر به عنوان بخشی از طبیعت نمی تواند آینده ای داشته باشد مگر آن که از طبیعت و منابع طبیعی حفاظت به عمل آورد(وهابزاده،1377). وضعیت مکانی قرارگیری منابع آب و خاک و پوشش گیاهی در طبیعت اغلب در چارچوب حوضه های آبخیز است و به همین دلیل در مطالعات این بخش در جنبه های مختلف و تأثیرات عملکرد سیستم های طبیعی در مباحث هیدرولوژی و آب شناسی، اقتصادی و اجتماعی، کشاورزی و پوشش گیاهی، خاک شناسی و فرسایش و سایر مباحث نظیر این، حوضه ی آبخیز به عنوان پایه و واحد مطالعاتی مدنظر قرار می گیرد. از این رو تأثیرات متقابل ناشی از منابع مختلف و اجزای زنده و غیرزنده ی موجود در یک حوضه ی آبخیز، ضرورت پیاده سازی مدل مدیریت سیستمی و یکپارچه را در حوضه های آبخیز با هدف بهره وری بهینه از منابع و هماهنگی و حرکت در راستای توسعه ی پایدار ایجاب نموده است. حوضه ی آبخیز پسیخان رود دارای شعبات رودهایی است که از جهات گوناگون جغرافیایی به حوضه پسیخان منتهی می شوند. مهم ترین رودهایی که به این حوضه می ریزد سیاهمزگی، چوبر(امامزاده ابراهیم)، چناران و … است. که از نواحی مختلف شامل مناطقی با کوهستان های متراکم، نیمه کوهستانی، جلگه و دشتی می گذرد و پسیخان رود و شعب کوچک و بزرگ آن از سرچشمه تا مصب عامل وحدت این نواحی است. تصمیم گیری جهت مدیریت منابع طبیعی بسیار پیچیده است زیرا بهره برداران متعددی را شامل می شود و مکانیسم های ارتباط متقابل بین آن ها وجود دارد. و تصمیم گیران معمولاً با بهینه کردن همزمان چندین هدف مواجه اند(محسنی ساروی،1382). مدیریت بهینه ی منابع آب و خاک جز با حفظ منابع و استفاده ی صحیح، مستمر و پایدار و نیز حداقل هدررفت و خسارت به آن ها به وقوع نمی پیوندد(صدرالاشرافی ،1371). این مدیریت یک مدیریت سیستمی است که در جهت به کارگیری و هدایت مفید و مؤثر عوامل و منابع به منطور رسیدن به حالت بهینه و با هدف دستیابی به حداکثر سود، حداقل هزینه و حداکثر کارایی توسط مدل های برنامه ریزی اعمال می گردد(ملک محمدی،1362). خلاصه اینکه نوع نگرش مدیران به رودخانه ها و توسعه حوضه آنها به گونه ای بوده است که اکنون در بسیاری از حوضه ها مسایلی از قبیل بحران آب ، ناپایداری توسعه و بحران مدیریت به صورت چالشهایی بسیار جدی مطرح می باشد.دررویکرد صرفاً مهندسی ، مدیران ، تنها به تهیه و انتقال آب پرداخته اند. در رویکرد دیگری که اقتصاد بوده است سعی نموده اند به راه حل بهینه ای برای تخصیص منابع آب دست یابند و یا اینکه با تمرکز بر رویکرد هیدرولوژیکی سعی کرده اند فقط فن آوری اجرای طرحها را توجیه نمایند.
در حالی که حفظ یا تأمین پایداری درحوضه رودخانه ها نیازمند توجهی عمیق به نگرشی جامع است که اساس آن برخوردی اکوسیستمی با رودخانه ها می باشد. در این نوع نگرش ، آبگیر، کانال اصلی رودخانه ، دشتهای سیلابی، حریم ها، تالابها، دریاچه ها و مصب ها همراه با همه ساکنان هر حوضه که
دارای احساس عمیقی از وابستگی به رودخانه ها هستند، اکوسیستم هررودخانه را تشکیل می دهند که خود بهترین واحد مدیریتی هم می باشد. تخریب و نابودی حوضه بسیاری از رودخانه ها، توسعه را از اساس با خطر ناپایداری روبه روساخته است . شناخت و تحلیل ناپایداری حوضه های رودخانه ای و چالشهایی که مدیران با آن روبه رو هستند ضرورتی قطعی دارد و هدفی است که در این تحقیق پیگیری شده است. تحقیقات محققانی از قبیل (نیوسون و غاز ی، 1995)، (وین پنی، 1997)، (وین پنی، 1998)، (جوبین، 1999) ، (آی ، یو، سی ، ان، 2000)، (دبلیو،سی ، دی، 2000) و (غازی، 1381) هریک ، از یک یا چند دیدگاه قابل توجه است . مدیریت یکپارچه حوضه های رودخانه ای به اندازه جنبه های اکولوژیکی و اقتصادی- اجتماعی با فن و صنعت نیز سروکار دارد و برای یک هدف یکپارچه مورد استفاده قرار می گیرد. در این میان فعالیت های مهم مرتبط با مدیریت رودخانه ها عبارتند از: مدیریت رودخانه ها- مدیریت یکپارچه کنترل سیل- مدیریت یکپارچه کنترل رسوب و توسعه طرح ریزی و سیاست گزاری اصلی رودخانه. نکته مهم در مدیریت یکپارچه حوضه های رودخانه ای برقراری توازن در فعالیت های مدیریت آب با توسعه اقتصادی و اکولوژیکی و بهره گیری درست محیطی و عقلانی از منابع طبیعی است(Vis،2001). ولی آنچه که به تحقیق حاضر بعد برجسته ای بخشیده است نگرشی جامع با هدف حفاظت و پایداری رودخانه ها است . همچنین معرفی و تحلیل مدلی که می تواند چارچوبی مطالعاتی برای دستیابی به توسعه و مدیریتی پایدار درحوضه ها در اختیار نهد، هدف نهایی تحقیق و تحلیل راتشکیل داده است .
این پایان نامه در پنج فصل تنظیم شده است، که به شرح ذیل می باشد:
1- کلیات تحقیق
2- مرور منابع
3- مواد و روشها
4- تجزیه و تحلیل داده ها و یافته های تحقیق
5- بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات
1-1- بیان مسئله وضرورت انجام تحقیق
امروزه اکثریت مردم و مسئولین بخشهای مختلف مدیریت منابع طبیعی به این امر واقف میباشند که تنها راه حل دائمی و پایدار جهت استفاده مناسب از منابع طبیعی و منابع آب برای اراضی کشاورزی همانا استفاده صحیح از فعالیتهای آبخیزداری در عرصه های کشاورزی و منابع طبیعی میباشد.
در حوضه های رودخانه ای عوامل بسیاری بر یکدیگر تأثیر می گذارند، شناخت این عوامل و ارتباط بین آنها بصورت نگرش جامع و سیستمی می تواند از عوامل تخریب کاسته و روند اصلاحی حوضه را تسریع نماید. حفاظت و بهره برداری مطلوب و مدیریت پایدار منابع در حوضه آبخیز به منظور تأمین نیازهای ساکنین حوضه از اولویت های مهم در دهه های اخیر است(قبادیان،1380).
مدیریتهای ناقص و نامناسب این منابع باعث تخریب محیط زیست ، کاهش تولید و بهره وری ، کاهش درآمد و نهایتا ناپایداری توسعه منطقه خواهد شد. بنابراین بهترین و مناسب ترین و طبیعی ترین جایگاه و ظرف مدیریت منابع حوزه های آبخیز با رویکرد توسعه پایدار بشمار می رود.
محدوده مطالعاتی در این تحقیق، حوضه آبخیز پسیخان است که در محدوده سیاسی شهرستان شفت، صومعه سرا، و رشت می باشد. در این تحقیق تلاش شده است تا با بررسی ویژگی های محیطی و پتانسیل های حوضه و شناخت مشکلات و تنگناهای موجود در آن، به تأثیر مدیریت یکپارچه در آگاهی یافتن از توانائی ها و قابلیت های حوضه پرداخته شود و به دنبال آن، راه کارهای مناسب در جهت کاهش و یا حذف این مشکلات و افزایش قابلیت ها ارائه شود.
متغیرهای اصلی تحقیق شامل متغیرهای ادافیکی (خاک، شیب، جهت دامنه، ارتفاع و….)، اقلیمی (بارش، درجه حرارت و….)،هیدرومتری(دبی) و مدیریتی به عنوان متغیرهای مستقل است، و مدیریت حوضه و قابلیت های آن به عنوان متغیرهای وابسته محسوب می شوند.
مدیریت جامع و یکپارچه و استفاده صحیح از منابع در کاهش خسارات سیل و رسوب نقش اساسی داشته و هدفمند کردن و بهره برداری مطلوب همراه با مدیریت پایدار منابع، زمینه مناسب به منظور تأمین نیازهای ساکنین حوضه از اولویت های مهم در دهه های اخیر است.
بنابراین مدیریت یکپارچه حوضه ها بعنوان یک پارادایم جدید در برنامه ریزی ، توسعه و مدیریت منابع طبیعی با توجه به مسایل اجتماعی و اقتصادی حوزه های آبخیز و با رویکردی مشارکتی مطرح میباشد که نهایتا بدنبال یکپارجه سازی مدیریت منابع اجتماعی و طبیعی است.
1-2- سوال تحقیق
– آیا مدیریت یکپارچه بر روند استفاده بهینه از منابع آب در حوضه مؤثر است؟
1-3- فرضیه تحقیق
– به نظر می رسد عوامل انسانی و اجرای پروژه های مختلف بدون هماهنگی لازم بر روند تخریب حوضه مؤثر باشد.
– به نظر می رسد اجرای مدیریت یکپارچه درحوضه های رودخانه ای کشور در حفظ منابع آب و خاک بسیار تاثیر دارد.
1-4- اهداف تحقیق
در فرآیند تحقیق، اهداف مختلفی مد نظر است که در این تحقیق اهداف زیر مد نظر است:
1- شناخت مشکلات موجود در حوضه و راههای اصلاح آن و یافتن بهترین روش جهت بهبود وضعیت حوضه.
2- پتانسیل یابی و یافتن روشهای مناسب جهت بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی ساکنان حوضه.
3- شناخت جاذبه های گردشگری و اکوتوریسم منطقه درجهت ایجاد اشتغال و درنتیجه عدم ورود به عرصه های منابع طبیعی.
1-5- دلایل انتخاب موضوع
از آنجا که تحقیق خاصی در این مورد صورت نگرفته و با توجه به اهمیت موضوع و علاقه اینجانب و با تبادل نظر با استاد راهنما موضوع فوق را انتخاب نموده و پژوهش را آغاز کردم ، امیدوارم زمینه را برای تحقیقات بعدی فراهم کرده باشم .
1 -6- تنگناها و محدودیت های تحقیق
هر تحقیقی مشکلات مخصوص به خود را دارد که برخی از آنها عبارتند از:
عدم وجود آمار و اطلاعات کافی منطقه مورد مطالعه
عدم همکاری سازمانها و مراکز دولتی در زمینه ارائه اطلاعات
وسعت زیاد محدوده ی مورد مطالعه در رابطه با موضوع
با توجه به محدودیت ها و تنگنا هایی در خصوص جمع آوری اطلاعات و آمار دقیق در نگارش این پایان نامه ، با تلاش و کوشش فراوان این مشکل برطرف گردید .
2-1- مبانی نظری تحقیق
2-1-1 – آبخیز
آبخیز به زمین بلندتری نسبت به اطرافش گفته می‌شود که در دامنه دشت و کوهسار باشد و هنگام باران آب آن به سوی زمینهای پائین تر سرازیر شود. باید توجه شود که در ضمن این تعریف لزوما آبخیز با خط الراس یکی نیست یا این طور بگوییم که حوضه آبخیز به مساحتی از یک منطقه اطلاق می شود که رواناب حاصله از بارندگی هایی که روی آن می بارد تماماً بطور طبیعی به نقطه واحدی به نام نقطه تمرکز هدایت می شود اگر نقطه تمرکز در داخل حوضه قرار گرفته باشد یعنی حوضه محیط کاملاً مسدودی تشکیل داده باشد آن را حوضه بسته و اگر نقطه تمرکز در انتهای حوضه واقع شده باشد به نحوی که رواناب بتواند از آن نقطه به خارج ازحوضه جریان پیداکندآنرا حوضه بازگویند.
2-1-2- مطالعه به روش حوضه ای
دراین روش محدوده حوزه مطالعاتی براساس واحدهای طبیعی تحدیدحدود می شود وتاکید وتحلیل ها بیشتربه رابطه سنجی و شبکه های زهکشی والگوی شبکه های ارایش آبراهه ای – روابط مورفومتری حوضه وپایداری وآستانه های تغییر دریک سیستم است که تعیین محدوده براساس سه شاخص نقطه خروجی وآبراهه ها وقلل وخط الراس ها صورت می گیرد وروند حاکم برمطالعه بیشتربرمدار روشهای آماری وریاضی است ورابطه یابی بین عناصر هدف غایی اینگونه مطالعات است .
2-1-3- حوضه آبریز
حوضه آبریز را به فرانسه و انگلیسی basin که به معنی حوضچه یا لگن است می‏نامند . در نوشته‏های انگلیسی به آن catchment و در متون علمی آمریکائی به آن watershed می‏گویند . و عبارتست از مساحتی از زمین که اطراف آنها را ارتفاعات در بر گرفته و لذا رواناب حاصله از بارندگی روی این سطح در پست ترین نقطه آن تمرکز پیدا کرده و از نقطه ای که پایین ترین ارتفاع را دارا می باشد از منطقه خارج می‏گردد . بعبارت دیگر حوضه آبریز مساحتی است که رواناب سطحی در آن بطور طبیعی به نقطه واحدی به نام نقطه تمرکز هدایت می شود. هر حوضه آبریز از مجموعه زیادی زیرحوضه تشکیل شده و زیرحوضه ها نیز به نوبه خود به واحدهای کوچک تقسیم می شود . کوچکترین جزء یک حوضه آبریز که عملیات آبخیز داری روی آن پیاده می شود قطعه یا پارسل (Parcel) نام دارد ( علیزاده, 1377).

2-1 -4- جریان رودخانه ای
برخی از جریانهای رودخانه ای به آب باران حاصل از ذوب برف که به صورت هرز آب در سطح زمین یا نفوذ به رودخانه و همچنین به جریان ثقلی زیر زمینی مرتبط هستند.
2-1-5- رابطه بین جریان رودخانه ای و متغیر های بستر رودخانه
با افزایش طغیان رودخانه ، عرض ، عمق و نیز سرعت جریان رودخانه افزایش می یابد. و این متغیر ها به طور منظم با هم ارتباط دارند.
طغیان رودخانه= عرض رودخانه * عمق رودخانه* سرعت جریان
افزایش در هر کدام از این عوامل مانند عرض ، عمق یا سرعت طغیان را افزایش و در مقابل کاهش در هرکدام طغیان را کاهش می دهد. در چنین نظام رودخانه ای اگر تغییری در قسمتی از آن صورت گیرد به طور فعال موازنه ای در تغییر دو قسمت به وجود می آید که موازنه دینامیک نامیده می شود( خالدی ، 1380، ص196).
2-1-6- عوامل حوضه ای
شکل هیدروگراف سیلاب در مقطع معینی از رودخانه و یا در خروجی حوضه و،تغییرات بده جریان،بده اوج(حداکثر)،حجم و تداوم سیلاب را نشان می دهد.شکل و اندازه این هیدروگراف تابع عوامل چندی از ویژگی های حوضه مثل وسعت حوضه، شکل حوضه، شیب حوضه، شبکه آبراهه ای می باشد.
2-1-7- شکل حوزه
شکل حوزه زهکشی که بر سطح مستوی نقشه تصویر شده است بر ویژگی های هیدرو گراف دبی خروجی تاثیر می گذارد . حوزه های طویل با نسبت شاخه های زیاد میزان حداکثر دبی را تقلیلی می دهند در حالی که حوزه های مدور با نسبت شاخه های کم موجبات افزایش دبی حداکثر را فراهم می آورند .
2-1-8- پروفیل طولی و شیب رودخانه
منظور از پروفیل طولی رودخانه منحنی تغییرات ارتفاع بستر رودخانه در طول مسیر رودخانه نسبت به ارتفاع مبنا ( دهانه خروجی حوزه ) در سطح افق می باشد . از آنجایی که قدرت تخریب رودها مستقیما به سرعت جریان آب بستگی دارد ، شیب بستر دارای اهمیت ویژه ای است.
2-1-9- شیب(slope)
شیب زمین معادل تانژانت زاویه ای است که سطح زمین با افق می سازد ، به عبارتی نسبت اختلاف ارتفاع بین دو نقطه زمین بر فاصله افقی بین آن دو نقطه می باشد . شیب اثرات مستقیم بر روی واکنش هیدرو لوژیک حوزه ها دارد به عنوان مثال سرعت جریان های سطحی بطور مستقیم به شیب بستگی دارد اما میزان نفوذ آب با افزایش شیب کاهش می یابد .
2-1-10- زمین شناسی و خاک شناسی
عکس العمل سازندهای مختلف زمین شناسی و خاک تولید شده از آنها تاثیر به سزایی در تولید رواناب سطحی و مقدار شدت آن دارد.سیمای عمومی حوضه ،چگونگی فرسایش پذیری ،تراکم و الگوی زهکشی و مالا تولید رواناب سطحی همگی متاثر از زمین شناسی حوضه می باشد.ویژگی های سنگ شناسی و لایه بندی سازندهای مختلف میزان نفوذپذیری آب به درون زمین و خاک و چگونگی آبهای زیرزمینی را تحت تاثیر قرار می دهد که نتیجه آن تسریع در تجمع رواناب و یا تاخیر در آن بوده و بر سیل خیزی حوضه اثر می گذارد.چگونگی تخلیه آب زیر قشری و آبهای زیر زمینی کم عمق به رودخانه که متاثر از ویژگیهای زمین شناسی است.بر روی حرکت آب پایه ودر نتیجه بده سیلابی اثرمی گذارد (شرکت جهاد تحقیقات آب و آبخیز داری،1379).
2-1-11- ویژگی های پوشش گیاهی
بی تردید وجود پوشش گیاهی در سطح حوضه به دلیل اثراتی که در مولفه سیکل هیدرولوژی در مقیاس حوضه دارد،از عوامل کاهش دهنده سیل خیزی یک حوضه می باشد.بسیاری از متخصصان آبخیزداری ،حفاظت خاک و جنگل و مرتع بر این اعتقاد هستند که در اراضی جنگلی سیلاب کمتر تولید می شود یا اصلا رخ نمی دهد.پاره ای دیگر از متخصصان بر این باورند که گرچه وضعیت پوشش گیاهی سطح حوضه اثرات بسیار زیادی در کاهش سیلاب های با احتمال زیاد (دوره بازگشت کم) و همچنین جلوگیری از فرسایش خاک و انتقال رسوب دارد ولی نقش آن در سیلاب های مهیب با احتمال کم(دوره بازگشت زیاد)مختصر می باشد.بررسی های چندی برای روشن شدن نقش پوشش گیاهی در کاهش بده حداکثر و حجم سیلاب در اقصی نقاط دنیا انجام شده است.میزان زیاد بارندگی به مفهوم رخداد سیل نیست.بلکه شدت بارندگی است که می تواند منجر به تولید سیلاب گردد.تحقیقات نشان می دهد که بارانهای شدید و کوتاه مدت،بویژه بارندگیهای بیش از 100 میلیمتر در یک شبانه روز منجر به تولید سیلاب خواهد شد..به طور کلی حداقل بارندگیهای با دوره بازگشت 5 ساله این توانایی را برای تولید سیل دارند (وهابی،جلیل).
2-1- 12- ویژگیهای اقلیمی و عوامل مؤثر بر آب و هوای حوضه
در مطالعه و بررسی شرایط آب و هوایی یک منطقه لازم است که ابتدا عوامل بوجود آورنده اقلیم آن منطقه و یا عوامل مؤثر بر آن اقلیم مورد مطالعه و دقت نظر قرار گیرند. بدون شناخت این عوامل، بررسی، تجزیه و تحلیل و پیش بینی شرایط آب و هوایی منطقه ممکن نیست.
آب و هوای محدوده مورد مطالعه تحت تأثیر دو دسته عوامل قرار می‏گیرد.
یک دسته عوامل محلی را شامل می‏شود و دسته دیگر عوامل بیرونی.
عوامل محلی آنهایی هستند که در خود محل قرار دارند و اثر آب و هوایی آنها از سالی به سال دیگر چندان تفاوتی ندارد (علیجانی، بهلول، 1381). مثلاً زاویه تابش خورشید ظهر اول مهر ماه در حوضه آبریز چوبر شفت در هیچ سالی تغییر نمی‏کند. و یا اینکه ارتفاع حوضه از سطح دریا حداقل برای چندین هزار سال ثابت است. در مجموع باید گفت که عوامل محلی به ویژگیهای خود حوضه شامل موقعیت و عرض جغرافیایی، ارتفاع(توپوگرافی) و دوری و نزدیکی به دریا( به مناطق رطوبتی) بستگی دارد.
عوامل بیرونی آنهایی هستند که در داخل منطقه مستقر نیستند و از بیرون وارد کشور و منطقه شده و اقلیم آن را کنترل می‏کنند. سیستمهای فشار و توده‏های هوا جزو این گروه به حساب می‏آیند. عوامل بیرونی ذاتی کشور ایران نیستند و فراوانی وقوع آنها نیز همیشه ثابت نیست. ورود آنها به ایران و محدوده مورد مطالعه تابع سیستمهای آورنده آنهاست، یک سالی بیشتر می‏آیند و یک سال دیگر ممکن است اصلاً نیایند. مثلاً یک سالی ممکن است بر اثر ورود فراوان سیکلونهای مدیترانه‏ای بارندگی زیاد رخ دهد و یک سال دیگر به دلیل نیامدن آنها بارندگی رخ ندهد. (علیجانی، بهلول، 1381)
عوامل بیرونی به دو دسته تقسیم می‏شوند. دسته اول آنهایی هستند که بر اثر گسترش سیستمهای فشار نواحی مجاور ایران مانند فرابار سیبری در فصل سرد مخصوصاً زمستان منطقه را تحت تأثیر قرار دهند و دسته دوم عواملی هستند که از سرزمینهای دورتر مانند دریای مدیترانه، اقیانوس اطلس و غیره وارد منطقه می‏شود که این عوامل بوسیله سیستمهای فشار سیاره‏ای به ایران می‏رسند و به محدوده مورد مطالعه هدایت می‏شوند. عمده‏ترین این عوامل عبارتند از سیکلونهای مدیترانه‏ای، موجهای کوتاه بادهای غربی، جبهه قطبی و غیره. تمام این سیستمها در داخل بادهای غربی تشکیل و حرکت می‏کنند و ورود انها به ایران به پیشروی و گسترش بادهای غربی بسته است. ورود این عوامل بارندگیهای داخل ایران را سبب می‏شوند.
2-1-13- عوامل ناشی از بهره برداری و دخالت انسان
– بهره برداری نادرست از منابع طبیعی
روند تخریب جنگلها و مراتع نیز فقیر شدن تدریجی آنها(که به وضوح قابل مشاهده است) به شدت ادامه دارد.این امرموجب افزایش ضریب تولید رواناب می گردد.نتیجه مسلم این وضعیت ،افزایش فرسایش ،افزایش دبی واوج سیلابها،افزایش استعداد لغزش ورانش زمین ،تولید سیلابهای مخرب واریزه ای و…… می باشد ( شرکت جهاد آب و آبخیزداری،1379).
– تجاوز به حریم رودخانه
به دلیل وجود آب ،مناسب بودن ارضی حاشیه رودخانه،نیاز مردم به زمین کشاورزی و… این اراضی مورد استفاده(برای کاربریهای مختلف و مهمتر از همه کشاورزی) قرار گرفته است.اکثر دشت های سیلابی و حاشیه رودخانه ها،درست تا لبه کانال اصلی رودخانه مورد بهره برداری واقع شده اند. بدیهی است که دشت سیلابی جزیی از حریم رودخانه بوده و سیل گیر است.
– برداشت بی رویه شن و ماسه
در بسیاری از رودخانه ها برداشت شن و ماسه به صورت نادرست و بی رویه صورت می گیرد.این امر می تواند باعث تغییرات ناخواسته در مرفولوژی و هیدرولوژیک رودخانه و مشکلات متعدد از جمله سیل گیری و آسیب پذیری سازه ها گردد.
– تخلیه آشغال ،زباله و فاضلاب به رودخانه ها
در تمامی رودخانه ها معمولا مقدار زیادی از مواد فوق الذکر به درون رودخانه تخلیه می شود.بخصوص در محدوده های شهری این مشکل چشمگیرتر است .عامل فوق علاوه بر ایجاد آلودگی و مشکلات بهداشتی و زیست محیطی، ضمنا باعث کاهش ظرفیت انتقال و افزایش استعداد سیل گیری می گردد.
2-1-14- پایداری
حوضه های رودخانه ای باید بر اساس استانداردهای پایداری اداره و کنترل شوند . پایداری دارای مفاهیمی ازقبیل حفظ و نگهدار ی ، جلوگیری از نابود ی ، تداوم ، تحمل ، زنده نگهداشتن و بالاخره توان ادامه حیات می باشد .
اکنون پایداری حوضه های رودخانه ای با توجه به مفاهیم بالا دچار محدودیت های جدی شده است و این محدودیتها توسط وضعیت کنونی فن آوریهای به کار رفته در حوضه ها و سازمان اجتماعی ، به ویژه مدیریت و نظام اداره کننده رودخانه ها بر منابع آب و توان حوضه های رودخانه ای در جذب اثرات حاصل از فعالیت های انسان تحمیل شده است .
2-1-15- توسعه پایدار
کمیسیون جهانی محیط و توسعه ،توسعه پایدار را عبارت دانسته است ا ز: ((توسعه ای که نیازها ی کنونی را بدو ن کاستن از توان نسلهای آینده در تأمین احتیاجاتشان برآورده سازد)) (دبلیو،س ی ،ای ،دی، 1987، ص65). مفهوم تعریف بالا آنست که فرضاً آب رودخانه ها در کوتاه مدت باید به شیو ه ای اقتصادی و با تأمین حقوق همه مردم نسبت به آ ب ، توزیع گردد که خود باید هدف اصلی همه برنامه های مدیریتی آب باشد و در درازمدت هم توسعه منابع آب رودخانه ها در صورتی به انجام برسد که همه نسلهای آینده در استفاده از آب برای هر نو ع توسعه ای دارای حقوق برابر با نسل امروز باشند(لوکز و گلدو ل، 1999، ص 57) . در این صورت منابع آ ب رودخانه ها را باید به گونه ای مدیریت داد که در حال حاضر به وضعیتی درنیاید که عملکردهای درازمدت اکولوژیکی ، کیفی ، تفریحاتی ، تأمین آ ب ، تولید بر ق ، کشتیرانی و … به گونه ای غیر قابل جبران به خطر بیفتد . بایددانست که برنامه ریزی برای پایداری منابع آب هنگامی بسیار دشوار می گردد که فرضاً مدل سازیهای هیدرولوژیکی یا پیش بینی های مربوط به تقاضای آب معلوم دارد که منابع آب هر رودخانه ای برای تأمین نیازها ی آینده پروژه ها یا نرخهای رشد پیش بینی شده هر ناحیه، کافی نمی باشد.


دیدگاهتان را بنویسید